Curator
Kyriaki Costa
Without Detriment To
Nicosia Municipal Gardens, Cyprus
20 - 22 June 2025
20 - 22 June 2025
curator’s note
Within the framework of the Alternative Brains Rule Festival, the interdisciplinary artist Kyriaki Costa proposes an intervention titled Without detriment to, based on a long-standing engagement with the Municipal Gardens and ‘Phytorio’, the former plant nursery and since 2011, the home of the Visual Artists and Art Theorists Association (affectively named “phytorio”). Both sites were designed by the renowned architect of Cypriot Modernism, Neoptolemos Michailides.
Kyriaki Costa’s practice includes an ongoing series of works titled Head & Hand, which always begins by identifying neglected or broken corners within our urban fabric and restores them in collaboration with builders and artisans. This careful and gentle practice of tending and mending is preceded by a slow yet deliberate inquiry into how and where to intervene, as well as into the (im)material presences and resources on-site that are available for the renovation work to minimise resource use and waste.
The intervention inside the Municipal Gardens of Nicosia is the outcome of a series of stories still unfolding as you read this in June 2025. These events acted as impetus, inspiration and obstacle in the realisation of this intervention; a familiar dynamic to many cultural workers who often have to navigate uncertainty and adapt to circumstances that shift like quicksand. Such circumstances are disorientating and time-consuming; navigating bureaucratic and labyrinthine administration becomes psychologically and physically draining.
One would think that a state of duress leaves little time to think deeply about art, exhibition-making and culture, or about the parameters that determine who has access to making, seeing and speaking about art. Paradoxically, such circumstances force precisely these pertinent questions to surface about the aesthetics, politics and ethics in the creation of ideas. The parameters make themselves known as urgencies or constraints; they are imprinted on the ‘skin’ of creative practices and determine their flows and currents. The circumstances I am referring to intend to confuse, but instead they clarify what is necessary, even unavoidable, to address.
What becomes clear is how the increasing imbalance between administrative work, cultural work and civic engagement through activism, lobbying and advocacy reflect relationships that intertwine state, society and culture. When power becomes a barrier to the organic and winding flows of cultural work, it is only a symptom of many ailments and a socio-political landscape where support, respect or appreciation for contemporary culture-making is understood through a narrow frame of reference.
Without detriment to has been displaced from Phytorio, where it was planned to take place. Even after a prolonged effort to arrive at a resolution, with the power imbalances that communication with state authorities entails, the association has been denied access to the space by legal, sudden, and uncalled-for means by the Municipality of Nicosia. This framework opens up the opportunity to address the ongoing challenges of Phytorio as the seat of the association, and, as a material assemblage at risk of crumbling - literally, metaphorically and symbolically. Now dispersed, the works by Costa find refuge where plant forms have learnt to harvest and live on limited water sources — among the palm trees, the cacti and the sandy soils of the gardens Costa’s work serve as ‘kind reminders’ that undercurrents can, and do move freely and that fragmentation opens up space for metamorphosis.
Story I
Τhe space of Phytorio has been one such site of observation and restoration for Costa, as it has for many other artists and founding members who have fundraised and invested private funds to fix, maintain and run this space. The Municipality in 2010 generously granted the right to use the space in 2011 on the condition that they would not incur any additional expenses. However, any changes deemed necessary will have to be approved by the Municipality and reviewed by the Aesthetic Review Committee. Through private contributions and the continued efforts of its members, the nursery was repaired, maintained and inaugurated in 2011. Interventions have been as minimal and non-invasive as possible, always in conversation with artisans and architects who respect the status of this building as a heritage site and an architectural gem.
In 2015, within the framework of the Head & Hand series titled, Its water: Taps and sources of Nicosia, Costa had watering basins made for the stray and caged animals and birds of the Municipal Gardens. In 2019, as part of an exhibition project at Phytorio titled Climate Challenge, she proposed to the municipality to restore parts of the internal stone wall that was crumbling. Her proposal was not accepted, and the artist’s final intervention was to construct a temporary replica and make an embroidery featuring its patterns and colours. She also published a compilation of her unanswered letters to public and private bodies. Throughout the exhibition, readings and workshops were organised exploring repair and maintenance as a socially-engaged artistic practice. That year, Costa also requested the installation of a wheelchair lift to make Phytorio accessible for all.
Innovative Flow Solutions, the title of the former project, ultimately aimed to highlight how administrative blockages prevent more attuned ways of tending to our urban commons, and how absurd yet vital the practice of explaining interdisciplinary projects to state bodies can be. Administrative language is an integral part of the Head & Hand series. The emails Costa wrote to try and bring this project to the fore can be read on the series of white fabrics hanging between the palm trees.
Recently, some of the large glass windows of Phytorio cracked, others were smashed during attempted break-ins, and a few others have become unstable with time. This rendered the building unsafe to use and placed the current status of the building and, by extension, the association’s ability to access and use the space, in limbo.
Costa’s proposal to ABR Festival intended to build on her Head & Hand series, this time focusing on the maintenance or, lack thereof, of the windows of Phytorio. Since 2023, the windows are a central topic of debate within phytorio’s team responsible for reparation works. Even though the team communicated with the Municipality of Nicosia and invited their appointed architects and contractors to conduct the proper studies, these studies were not followed up by maintenance works. At the same time, phytorio was notified that grand renovation works of the Municipal Gardens would start in 2024, within the framework of the Integrated Spatial Development of the Nicosia Urban Area Strategy and Action Plan 2021-2030. They have yet to begin. All in all, this space has remained closed not for lack of interest in activating it, but as a result of an administrative twilight zone which made it impossible to plan for the future. A misunderstanding on the 4th of June with the Municipality while we were preparing for Kyriaki’s exhibition was followed by an excessive use of power that prohibited us from accessing what had been for more than ten years our association’s centre.
On the occasion of turning her attention to the plant nursery’s glass windows, Costa considered her collection of glass fragments, which she had been collecting from the grounds of the Municipal Garden and the Pedieos River bordering the park. These pieces were gathered to be recycled and introduced into her practice later on. Only when the process of recycling began did the artist gain insight into the distorted narrative surrounding the sustainability of this process. Since there are no glass recycling facilities in Cyprus, glass has to be shipped to Turkey via Egypt. The fragments return to the ground within the cactus garden. The glass surfaces, reminiscent of water bodies, reflect, diffract, distort and absorb the light. Unusual colour streaks and opaqueness appear as leakages, or spillages of toxic matter, while translucent surfaces make the mouth thirsty. These ponds received the care and attention that the windows of Phytorio did not. We - the artist and I, as cultural workers and as members of the board of phytorio, are aware that the notions of transparency and grades of opacity this work brings up, include and extend beyond the illusion of liquid matter, beyond water cycles, beyond cycles of drought and flood, and arrive to the discussion of what healthy democratic frameworks look and feel like.
Story II
In dialogue with the glass pieces, another kind of archive, equally embedded in the fabric of phytorio (the association) and Phytorio (the space), surfaces prominently among the palm trees: formal letters and emails. The chain of curtains installed behind Phytorio rises to five metres in height - an absurd, yet I would argue, appropriate gesture to convey the headspace and energy that lobbying, explaining and justifying through letters, emails and online communication are required in cultural activism. Recent developments - or underdevelopments - of cultural workers’ status and rights leave engaged cultural workers with no choice but to become versed in the lexicon and modes of communication of the state. Writing formal letters is a staple practice for the association of phytorio. After all, our scope is to argue in favour of artists’ rights and wellbeing and contribute to efforts of improving state mechanisms and legislations that directly affect us, our livelihoods and our capacity to create.
Undoubtedly, it is also a necessary tool within artistic production, seeing as everything now revolves around the exchange of emails. Yet, I would like to acknowledge that I find myself as many others, writing emails or letters on an increasingly frequent basis at the detriment of our cultural practice. Significant time is spent on bureaucratic meanderings. So much so that I would argue (only half-jokingly) that it has become an artistic practice in and of itself, to be and to sound diplomatic so that you, your association, your collective, your initiative, your organisation can continue to create and exist. The installation features anonymised communication exchanged with the municipality, donors and organisations, except for excerpts that relate explicitly to Costa’s artworks.
* Without detriment to is a legal term that ensures one party will not enter into any agreements or actions that could harm, negatively impact, or disadvantage the other party.
With thanks to: ABR Festival staff and assistants, members and board of phytorio, Edison, Artemis Theodorou
κείμενο έκθεσης
Στο πλαίσιο του φεστιβάλ Alternative Brains Rule, η εικαστικός Κυριακή Κώστα προτείνει μια παρέμβαση με τίτλο Άνευ Βλάβης, η οποία βασίζεται στη μακροχρόνιά της ενασχόληση με τους Δημοτικούς Κήπους και το Φυτώριο - την έδρα του ομώνυμoυ Σωματείου Εικαστικών Καλλιτεχνών και Θεωρητικών Τέχνης (ΕΙ. ΚΑ) - φυτωριο. Kοινός παρονομαστής των δύο αυτών χώρων είναι η υπογραφή του διακεκριμένου αρχιτέκτονα του κυπριακού Μοντερνισμού, Νεοπτόλεμου Μιχαηλίδη.
Η καλλιτεχνική πρακτική της Κυριακής Κώστα περιλαμβάνει μια συνεχιζόμενη σειρά έργων με τίτλο Head & Hand, η οποία έχει σταθερό σημείο εκκίνησης τον εντοπισμό φθαρμένων ή παραμελημένων σημείων και λεπτομερειών του αστικού μας ιστού, τα οποία αποκαθίστανται μέσω συνεργασιών με ντόπιους τεχνίτες. Αυτή η προσεκτική και ευγενική πρακτική φροντίδας και επανόρθωσης, προηγείται από μια αργή αλλά συνειδητή διερεύνηση του πώς και πού πρέπει να γίνει η παρέμβαση, λαμβάνοντας υπόψιν τις άυλες και υλικές παρουσίες που εντοπίζονται in situ, ώστε να ελαχιστοποιηθεί η χρήση πρώτων υλών και η παραγωγή αποβλήτων.
Η παρέμβαση στους Δημοτικούς Κήπους της Λευκωσίας είναι το απόσταγμα μιας σειράς ιστοριών που εξακολουθούν να εκτυλίσσονται ακόμη και τη στιγμή που διαβάζετε αυτό το κείμενο. Τα γεγονότα αυτά λειτούργησαν ως ώθηση, έμπνευση αλλά και εμπόδιο στην υλοποίηση της παρέμβασης· μια γνώριμη δυναμική συνθήκη για πολλούς ανθρώπους του πολιτισμού που καλούνται να διαχειριστούν την αβεβαιότητα και προσαρμόζονται σε συνεχόμενα μεταβαλλόμενες συνθήκες που προσομοιάζουν σε κινούμενη άμμο. Οι συνθήκες αυτές είναι αποπροσανατολιστικές και χρονοβόρες με την περιήγηση σε δαιδαλώδεις γραφειοκρατικές διαδικασίες να γίνεται σωματικά και ψυχικά εξαντλητική.
Θα υπέθετε κανείς πως μια τέτοια κατάσταση πίεσης δεν αφήνει χώρο για στοχασμό πάνω στην τέχνη, για αναζήτηση σε επιμελητικές πρακτικές και για αφοσίωση στον πολιτισμό. Ίσως θα σκεφτόμασταν πως μέσα σε αυτές τις συνθήκες, δεν υπάρχει περιθώριο για ερωτήματα σχετικά με τις παραμέτρους που καθορίζουν το ποιος έχει πρόσβαση στη δημιουργία, την πρόσληψη και την έκφραση μέσω της τέχνης. Κι όμως, παραδόξως, αυτές είναι ακριβώς οι συνθήκες που φέρνουν στην επιφάνεια με επιτακτικότητα, τέτοια καίρια ερωτήματα· ερωτήματα γύρω από την αισθητική, την πολιτική και την ηθική της παραγωγής νέων ιδεών. Οι παράμετροι αποκαλύπτονται μέσα από κατεπείγουσες ανάγκες ή περιορισμούς, αποτυπώνονται στο «δέρμα» των εικαστικών πρακτικών και καθορίζουν τις ροές και τα ρεύματά τους. Οι συνθήκες στις οποίες αναφέρομαι μοιάζουν αρχικά να στοχεύουν στη σύγχυση, ωστόσο στην πράξη, φωτίζουν με καθαρότητα όσα είναι αναγκαία και συχνά αναπόφευκτα να ειπωθούν.
Αυτό που καθίσταται πλέον σαφές είναι η ολοένα και πιο άνιση κατανομή ανάμεσα στη διοικητική/γραφειοκρατική; εργασία, την πολιτιστική παραγωγή και τη συμμετοχη στα κοινά (ή αλλιώς - την ακτιβιστική δράση). Η ανισορροπία αυτή αντανακλά βαθύτερες σχέσεις που διαπλέκουν κράτος, κοινωνία και πολιτισμό. Όταν η εξουσία παρεμβάλλεται ως εμπόδιο στις οργανικές και ελικοειδείς ροές της πολιτιστικής εργασίας, αυτό συνιστά ένα σύμπτωμα βαθύτερων δυσλειτουργιών ενός κοινωνικοπολιτικού τοπίου, όπου η έννοια της στήριξης, του σεβασμού ή της αναγνώρισης της σύγχρονης πολιτιστικής δημιουργίας περιορίζεται από ένα στενό και μονοσήμαντο πλαίσιο αναφοράς.
Το Άνευ Βλάβης αποτελεί απτό παράδειγμα όσων προαναφέρονται, καθώς εκτοπίστηκε από το χώρο του Φυτωρίου, τον αρχικό του προορισμό, αφού τo Σωματείο στις 4 Ιουνίου 2025, στερήθηκε την πρόσβαση στην έδρα του και στους χώρους εργασιών του. Μέσα από αυτή τη μετατόπιση αναδύθηκε η ευκαιρία να φωτιστούν τα διαρκή ανοιχτά ζητήματα που βαραίνουν το κτήριο: τόσο ως έδρα του συνδέσμου, όσο και ως υλική συνθήκη που απειλείται να διαλυθεί κυριολεκτικά, μεταφορικά και εντέλει συμβολικά.
Διασκορπισμένα πλέον, τα έργα της Κώστα βρίσκουν καταφύγιο εκεί όπου οι μορφές των φυτών έχουν μάθει να συλλέγουν και να επιβιώνουν με το ελάχιστο: ανάμεσα σε φοίνικες, κάκτους και αμμώδη εδάφη. Εκεί, λειτουργούν ως “ευγενικές υπενθυμίσεις” ότι τα υπόγεια ρεύματα επιμένουν να κινούνται ελεύθερα· ότι μέσα στη διάσπαση γεννιέται ο χώρος για μεταμόρφωση.
Ιστορία I
Ο χώρος Φυτώριο αποτέλεσε για την Κυριακή Κώστα – όπως και για πολλούς άλλους εικαστικούς και ιδρυτικά μέλη – έναν τόπο παρατήρησης και αποκατάστασης. Ο Δήμος Λευκωσίας παραχώρησε γενναιόδωρα το δικαίωμα χρήσης το 2010, υπό την προϋπόθεση ότι δεν θα αναλάμβανε καμία οικονομική επιβάρυνση, αλλά οποιαδήποτε αλλαγή κριθεί απαραίτητη, θα πρέπει να εκγριθεί από τον Δήμο και να εξεταστεί από την Επιτροπή Αισθητικού Ελέγχου. Mέσα από ιδιωτική συνεισφορά και συνεχή προσπάθεια των μελών του, το Φυτώριo επισκευάστηκε, διατηρήθηκε και εγκαινιάστηκε το 2011. Οι παρεμβάσεις διατηρήθηκαν όσο το δυνατόν πιο περιορισμένες και μη επεμβατικές, με γνώμονα τη διατήρηση της αρχιτεκτονικής του ταυτότητας και πάντα σε διάλογο με τεχνίτες και αρχιτέκτονες που αναγνωρίζουν τη σημασία του ως μνημείο και ως κόσμημα της κυπριακής μοντέρνας αρχιτεκτονικής.
Στο πλαίσιο της σειράς Head & Hand: Το νερό της: Κρήνες και πηγές της Λευκωσίας, η Κυριακή Κώστα είχε ήδη από το 2015 κατασκευάσει λεκάνες ποτίσματος για τα αδέσποτα και τα κλουβιασμένα ζώα και πτηνά των Δημοτικών Κήπων. Το 2019, στο πλαίσιο της έκθεσης Climate Challenge στο Φυτώριο, πρότεινε στον Δήμο Λευκωσίας την αποκατάσταση τμημάτων του εσωτερικού πέτρινου τοίχου που κατέρρεε. Η πρότασή της δεν έγινε αποδεκτή και, ως τελική παρέμβαση, η εικαστικός κατασκεύασε ένα χτιστό αντίγραφο του τοίχου καθώς και ένα χειροποίητο ραμμένο υφαντό, που αναπαριστούσαν τα μοτίβα και τα χρώματά του. Το έργο αυτό αποτέλεσε μέρος της εγκατάστασης. Παράλληλα, εξέδωσε ένα βιβλίο με τις αναπάντητες επιστολές της προς δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς. Κατά τη διάρκεια της έκθεσης πραγματοποιούνταν αναγνώσεις και εργαστήρια με θέμα τη φροντίδα και τη συντήρηση ως πράξεις εικαστικής και κοινωνικής σημασίας. Την ίδια χρονιά, η Κώστα ξεκίνησε και τη διαδικασία για την εγκατάσταση ανελκυστήρα στο Φυτώριο, με στόχο τη βελτίωση της προσβασιμότητας του χώρου για χρήστες αναπηρικών αμαξιδίων.
Ο τίτλος του έργου, Innovative Flow Solutions, υπογράμμιζε εύγλωττα πως η διοικητική ακαμψία μπορεί να παρεμποδίσει ουσιαστικούς και άμεσους τρόπους φροντίδας των κοινόχρηστων αστικών χώρων. Την ίδια στιγμή, ανέδειξε πόσο παράλογη και ταυτόχρονα αναγκαία είναι η πράξη του να εξηγεί κανείς διεπιστημονικά εγχειρήματα στη γλώσσα της δημόσιας διοίκησης.
Όπως σε κάθε ενότητα έργων της σειράς Head & Hand, η γραφειοκρατική γλώσσα αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του συνόλου. Τα email της Κώστα προς τις αρχές, είναι αναρτημένα σε μια σειρά λευκών υφασμάτων, που κρέμονται ανάμεσα στα φοινικόδεντρα.
Πιο πρόσφατα, αρκετά από τα μεγάλα γυάλινα παράθυρα του Φυτωρίου ράγισαν, άλλα έσπασαν κατά τη διάρκεια απόπειρας διάρρηξης, ενώ κάποια είναι αρκετά ασταθή λόγω της παρόδου του χρόνου. Η φθορά αυτή καθιστά το κτίριο μη ασφαλές προς χρήση, αφήνοντας το νομικό καθεστώς του χώρου – και κατά συνέπεια το δικαίωμα πρόσβασης, χρήσης και παραχώρησής του από το Σωματείο – σε μια ιδιότυπη εκκρεμότητα.
Η πρόταση της Κώστα στο Φεστιβάλ ABR βασιζόταν στην εξέλιξη της σειράς Head & Hand — αυτήν τη φορά με επίκεντρο τα ασταθές παραθύρα του Φυτωρίου. Από το 2023 είναι επίκεντρο συζήτησης της αρμόδιας Ομάδας Αποκατάστασης του Φυτωρίου. Παρόλο που η αρμόδια ομάδα επικοινώνησε με τον Δήμο Λευκωσίας και τους αρμόδιους αρχιτέκτονες και εργολάβους του, δεν προχώρησαν οι μελετές τους σε επιδιορθώσεις.
Παράλληλα, το Φυτώριο έλαβε ειδοποίηση ότι εντός του 2024 θα ξεκινούσε η ανάπλαση του Δημόσιου Κήπου Λευκωσίας, στο πλαίσιο της Στρατηγικής Ολοκληρωμένης Χωρικής Ανάπτυξης (2021 – 2027) – οι οποίες ακόμη δεν έχουν ξεκινήσει. Η παύση λειτουργίας του χώρου, λοιπόν, δεν οφείλεται σε έλλειψη ενδιαφέροντος εκ μέρους του φυτωριου, αλλά σε μια ζώνη διοικητικής ασάφειας που καθιστά αδύνατο κάθε σχεδιασμό για το μέλλον. Καθώς, εντελώς απρόσμενα, λίγες μόλις ημέρες πριν την έκθεση, στις 4 Ιουνίου απαγορεύτηκε στο Σωματείο κάθε πρόσβαση στον χώρο του Φυτωρίου.
Με αφορμή την εστίαση της προσοχής της στα γυάλινα παράθυρα του Φυτωρίου, η Κώστα ανέτρεξε στη συλλογή της από θραύσματα γυαλιού, τα οποία συνέλεγε εδώ και καιρό από το έδαφος του Δημοτικού Κήπου και τις όχθες του Ποταμού Πεδιαίου που τον περιβάλλουν. Τα θραύσματα αυτά είχαν συγκεντρωθεί με την πρόθεση να ανακυκλωθούν και να επανενταχθούν μελλοντικά στην εικαστική της πρακτική. Μόνο όταν ξεκίνησε η διαδικασία ανακύκλωσης συνειδητοποίησε η εικαστικός τις στρεβλώσεις που συνοδεύουν τη ρητορική της βιωσιμότητας γύρω από αυτή τη διαδικασία. Δεδομένου ότι δεν υπάρχουν εγκαταστάσεις ανακύκλωσης γυαλιού στην Κύπρο, τα υλικά πρέπει να μεταφέρονται στην Τουρκία μέσω Αιγύπτου.
Τα γυάλινα θραύσματα επιστρέφουν τελικά στο έδαφος — αυτή τη φορά ακέραια — και βρίσκουν θέση στον κήπο των κάκτων. Οι γυάλινες επιφάνειες, παραπέμπουν σε υδάτινα σώματα, αντανακλούν, διαθλούν, παραμορφώνουν και απορροφούν το φως. Ανοίκειες χρωματικές ραβδώσεις και αδιαφάνειες εμφανίζονται ως διαρροές ή εκχύσεις τοξικών ουσιών, ενώ οι διαφανείς επιφάνειες προκαλούν μια δίψα στο στόμα. Οι υδάτινες αυτές «λίμνες» δέχτηκαν τη φροντίδα που τα παράθυρα του Φυτωρίου δεν έλαβαν ποτέ. Εμείς —η εικαστικός κι εγώ— ως εργαζόμενες στον χώρο του πολιτισμού και ως μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου του φυτωριου, αναγνωρίζουμε πως οι έννοιες της διαφάνειας και των διαβαθμίσεων αδιαφάνειας που ανασύρει το έργο αυτό, περιλαμβάνουν αλλά και υπερβαίνουν την ψευδαίσθηση της υγρής ύλης, τα υδάτινα κυκλώματα, τις περιόδους ξηρασίας και πλημμύρας. Μας οδηγούν τελικά στη συζήτηση για το πώς μοιάζουν και πώς βιώνονται υγιή δημοκρατικά πλαίσια.
Ιστορία ΙΙ
Σε διάλογο με τα θραύσματα γυαλιού, ακόμα ένα είδος αρχείου — εξίσου ενσωματωμένο στον ιστό του σωματείου “φυτωριο” και του χώρου—αναδύεται με έμφαση ανάμεσα στους φοίνικες: επιστολές και email. Η αλυσίδα από κουρτίνες που έχει τοποθετηθεί πίσω από το Φυτώριο, υψώνεται στα πέντε μέτρα — μια χειρονομία παράλογη, και όμως θα έλεγα, απολύτως εύστοχη για να αποδοθεί ο διανοητικός χώρος και η ενέργεια που απαιτεί η τεκμηρίωση, η διαπραγμάτευση και η αιτιολόγηση μέσω επιστολών, μηνυμάτων και ηλεκτρονικής επικοινωνίας στον χώρο του ακτιβισμού που αφορά τον πολιτισμό.
Οι πρόσφατες εξελίξεις — ή μάλλον οι υπανάπτυξη — σε σχέση με το καθεστώς και τα δικαιώματα των εργαζομένων στον πολιτισμό αφήνουν τα ενεργά μέλη του χώρου με μία μόνο επιλογή: να εξοικειωθούν με το λεκτικό και τους τρόπους επικοινωνίας κρατικών θεσμών. Η σύνταξη επίσημων επιστολών αποτελεί καθιερωμένη πρακτική του συνδέσμου. Άλλωστε, σκοπός μας είναι να υπερασπιστούμε τα δικαιώματα και την ευημερία των καλλιτεχνών και να συμβάλουμε στις προσπάθειες βελτίωσης των κρατικών μηχανισμών και νομοθεσιών που επηρεάζουν άμεσα τη ζωή μας, τα μέσα του βιοπορισμού μας και την ίδια μας τη δυνατότητα να δημιουργούμε.
Αναμφίβολα, πρόκειται άλλωστε και για απαραίτητο εργαλείο καλλιτεχνικής παραγωγής, αφού πλέον σχεδόν τα πάντα περιστρέφονται γύρω από την διαδικτυακή επικοινωνία. Κι όμως, οφείλω να αναγνωρίσω ότι τόσο εγώ όσο και πολλοί άλλοι καταλήγουμε όλο και πιο συχνά να γράφουμε επιστολές και μηνύματα εις βάρος της ουσιαστικής καλλιτεχνικής μας εργασίας. Σημαντικός χρόνος καταναλώνεται μέσα σε γραφειοκρατικούς λαβυρίνθους. Τόσος, που θα υποστήριζα — έστω και μισοαστεία — ότι η άσκηση του να είσαι και να ακούγεσαι διπλωματικός αποτελεί πια μια μορφή καλλιτεχνικής πρακτικής από μόνη της, προκειμένου να συνεχίσεις εσύ, ο σύνδεσμός σου, η συλλογικότητά σου, η πρωτοβουλία σου, ο οργανισμός σου να δημιουργεί και να υφίσταται. Η εγκατάσταση περιλαμβάνει ανώνυμα αποσπάσματα επικοινωνίας με δημαρχεία, χορηγούς και οργανισμούς, με εξαίρεση όσα σχετίζονται άμεσα με τα έργα της Κώστα.
* «Άνευ βλάβης» σημαίνει ότι μια ενέργεια, αλλαγή ή απόφαση δεν επιφέρει ζημιά ή αρνητική συνέπεια σε κάποιον εμπλεκόμενο..
Ευχαριστούμε θερμά: το προσωπικό και τους βοηθούς του Φεστιβάλ ABR, τα μέλη και το ΔΣ του φυτωριου, τον Έντισον και την Άρτεμις Θεοδώρου.
Μετάφραση: Άννα Μαρία Κατωμονιάτη
Στο πλαίσιο του φεστιβάλ Alternative Brains Rule, η εικαστικός Κυριακή Κώστα προτείνει μια παρέμβαση με τίτλο Άνευ Βλάβης, η οποία βασίζεται στη μακροχρόνιά της ενασχόληση με τους Δημοτικούς Κήπους και το Φυτώριο - την έδρα του ομώνυμoυ Σωματείου Εικαστικών Καλλιτεχνών και Θεωρητικών Τέχνης (ΕΙ. ΚΑ) - φυτωριο. Kοινός παρονομαστής των δύο αυτών χώρων είναι η υπογραφή του διακεκριμένου αρχιτέκτονα του κυπριακού Μοντερνισμού, Νεοπτόλεμου Μιχαηλίδη.
Η καλλιτεχνική πρακτική της Κυριακής Κώστα περιλαμβάνει μια συνεχιζόμενη σειρά έργων με τίτλο Head & Hand, η οποία έχει σταθερό σημείο εκκίνησης τον εντοπισμό φθαρμένων ή παραμελημένων σημείων και λεπτομερειών του αστικού μας ιστού, τα οποία αποκαθίστανται μέσω συνεργασιών με ντόπιους τεχνίτες. Αυτή η προσεκτική και ευγενική πρακτική φροντίδας και επανόρθωσης, προηγείται από μια αργή αλλά συνειδητή διερεύνηση του πώς και πού πρέπει να γίνει η παρέμβαση, λαμβάνοντας υπόψιν τις άυλες και υλικές παρουσίες που εντοπίζονται in situ, ώστε να ελαχιστοποιηθεί η χρήση πρώτων υλών και η παραγωγή αποβλήτων.
Η παρέμβαση στους Δημοτικούς Κήπους της Λευκωσίας είναι το απόσταγμα μιας σειράς ιστοριών που εξακολουθούν να εκτυλίσσονται ακόμη και τη στιγμή που διαβάζετε αυτό το κείμενο. Τα γεγονότα αυτά λειτούργησαν ως ώθηση, έμπνευση αλλά και εμπόδιο στην υλοποίηση της παρέμβασης· μια γνώριμη δυναμική συνθήκη για πολλούς ανθρώπους του πολιτισμού που καλούνται να διαχειριστούν την αβεβαιότητα και προσαρμόζονται σε συνεχόμενα μεταβαλλόμενες συνθήκες που προσομοιάζουν σε κινούμενη άμμο. Οι συνθήκες αυτές είναι αποπροσανατολιστικές και χρονοβόρες με την περιήγηση σε δαιδαλώδεις γραφειοκρατικές διαδικασίες να γίνεται σωματικά και ψυχικά εξαντλητική.
Θα υπέθετε κανείς πως μια τέτοια κατάσταση πίεσης δεν αφήνει χώρο για στοχασμό πάνω στην τέχνη, για αναζήτηση σε επιμελητικές πρακτικές και για αφοσίωση στον πολιτισμό. Ίσως θα σκεφτόμασταν πως μέσα σε αυτές τις συνθήκες, δεν υπάρχει περιθώριο για ερωτήματα σχετικά με τις παραμέτρους που καθορίζουν το ποιος έχει πρόσβαση στη δημιουργία, την πρόσληψη και την έκφραση μέσω της τέχνης. Κι όμως, παραδόξως, αυτές είναι ακριβώς οι συνθήκες που φέρνουν στην επιφάνεια με επιτακτικότητα, τέτοια καίρια ερωτήματα· ερωτήματα γύρω από την αισθητική, την πολιτική και την ηθική της παραγωγής νέων ιδεών. Οι παράμετροι αποκαλύπτονται μέσα από κατεπείγουσες ανάγκες ή περιορισμούς, αποτυπώνονται στο «δέρμα» των εικαστικών πρακτικών και καθορίζουν τις ροές και τα ρεύματά τους. Οι συνθήκες στις οποίες αναφέρομαι μοιάζουν αρχικά να στοχεύουν στη σύγχυση, ωστόσο στην πράξη, φωτίζουν με καθαρότητα όσα είναι αναγκαία και συχνά αναπόφευκτα να ειπωθούν.
Αυτό που καθίσταται πλέον σαφές είναι η ολοένα και πιο άνιση κατανομή ανάμεσα στη διοικητική/γραφειοκρατική; εργασία, την πολιτιστική παραγωγή και τη συμμετοχη στα κοινά (ή αλλιώς - την ακτιβιστική δράση). Η ανισορροπία αυτή αντανακλά βαθύτερες σχέσεις που διαπλέκουν κράτος, κοινωνία και πολιτισμό. Όταν η εξουσία παρεμβάλλεται ως εμπόδιο στις οργανικές και ελικοειδείς ροές της πολιτιστικής εργασίας, αυτό συνιστά ένα σύμπτωμα βαθύτερων δυσλειτουργιών ενός κοινωνικοπολιτικού τοπίου, όπου η έννοια της στήριξης, του σεβασμού ή της αναγνώρισης της σύγχρονης πολιτιστικής δημιουργίας περιορίζεται από ένα στενό και μονοσήμαντο πλαίσιο αναφοράς.
Το Άνευ Βλάβης αποτελεί απτό παράδειγμα όσων προαναφέρονται, καθώς εκτοπίστηκε από το χώρο του Φυτωρίου, τον αρχικό του προορισμό, αφού τo Σωματείο στις 4 Ιουνίου 2025, στερήθηκε την πρόσβαση στην έδρα του και στους χώρους εργασιών του. Μέσα από αυτή τη μετατόπιση αναδύθηκε η ευκαιρία να φωτιστούν τα διαρκή ανοιχτά ζητήματα που βαραίνουν το κτήριο: τόσο ως έδρα του συνδέσμου, όσο και ως υλική συνθήκη που απειλείται να διαλυθεί κυριολεκτικά, μεταφορικά και εντέλει συμβολικά.
Διασκορπισμένα πλέον, τα έργα της Κώστα βρίσκουν καταφύγιο εκεί όπου οι μορφές των φυτών έχουν μάθει να συλλέγουν και να επιβιώνουν με το ελάχιστο: ανάμεσα σε φοίνικες, κάκτους και αμμώδη εδάφη. Εκεί, λειτουργούν ως “ευγενικές υπενθυμίσεις” ότι τα υπόγεια ρεύματα επιμένουν να κινούνται ελεύθερα· ότι μέσα στη διάσπαση γεννιέται ο χώρος για μεταμόρφωση.
Ιστορία I
Ο χώρος Φυτώριο αποτέλεσε για την Κυριακή Κώστα – όπως και για πολλούς άλλους εικαστικούς και ιδρυτικά μέλη – έναν τόπο παρατήρησης και αποκατάστασης. Ο Δήμος Λευκωσίας παραχώρησε γενναιόδωρα το δικαίωμα χρήσης το 2010, υπό την προϋπόθεση ότι δεν θα αναλάμβανε καμία οικονομική επιβάρυνση, αλλά οποιαδήποτε αλλαγή κριθεί απαραίτητη, θα πρέπει να εκγριθεί από τον Δήμο και να εξεταστεί από την Επιτροπή Αισθητικού Ελέγχου. Mέσα από ιδιωτική συνεισφορά και συνεχή προσπάθεια των μελών του, το Φυτώριo επισκευάστηκε, διατηρήθηκε και εγκαινιάστηκε το 2011. Οι παρεμβάσεις διατηρήθηκαν όσο το δυνατόν πιο περιορισμένες και μη επεμβατικές, με γνώμονα τη διατήρηση της αρχιτεκτονικής του ταυτότητας και πάντα σε διάλογο με τεχνίτες και αρχιτέκτονες που αναγνωρίζουν τη σημασία του ως μνημείο και ως κόσμημα της κυπριακής μοντέρνας αρχιτεκτονικής.
Στο πλαίσιο της σειράς Head & Hand: Το νερό της: Κρήνες και πηγές της Λευκωσίας, η Κυριακή Κώστα είχε ήδη από το 2015 κατασκευάσει λεκάνες ποτίσματος για τα αδέσποτα και τα κλουβιασμένα ζώα και πτηνά των Δημοτικών Κήπων. Το 2019, στο πλαίσιο της έκθεσης Climate Challenge στο Φυτώριο, πρότεινε στον Δήμο Λευκωσίας την αποκατάσταση τμημάτων του εσωτερικού πέτρινου τοίχου που κατέρρεε. Η πρότασή της δεν έγινε αποδεκτή και, ως τελική παρέμβαση, η εικαστικός κατασκεύασε ένα χτιστό αντίγραφο του τοίχου καθώς και ένα χειροποίητο ραμμένο υφαντό, που αναπαριστούσαν τα μοτίβα και τα χρώματά του. Το έργο αυτό αποτέλεσε μέρος της εγκατάστασης. Παράλληλα, εξέδωσε ένα βιβλίο με τις αναπάντητες επιστολές της προς δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς. Κατά τη διάρκεια της έκθεσης πραγματοποιούνταν αναγνώσεις και εργαστήρια με θέμα τη φροντίδα και τη συντήρηση ως πράξεις εικαστικής και κοινωνικής σημασίας. Την ίδια χρονιά, η Κώστα ξεκίνησε και τη διαδικασία για την εγκατάσταση ανελκυστήρα στο Φυτώριο, με στόχο τη βελτίωση της προσβασιμότητας του χώρου για χρήστες αναπηρικών αμαξιδίων.
Ο τίτλος του έργου, Innovative Flow Solutions, υπογράμμιζε εύγλωττα πως η διοικητική ακαμψία μπορεί να παρεμποδίσει ουσιαστικούς και άμεσους τρόπους φροντίδας των κοινόχρηστων αστικών χώρων. Την ίδια στιγμή, ανέδειξε πόσο παράλογη και ταυτόχρονα αναγκαία είναι η πράξη του να εξηγεί κανείς διεπιστημονικά εγχειρήματα στη γλώσσα της δημόσιας διοίκησης.
Όπως σε κάθε ενότητα έργων της σειράς Head & Hand, η γραφειοκρατική γλώσσα αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του συνόλου. Τα email της Κώστα προς τις αρχές, είναι αναρτημένα σε μια σειρά λευκών υφασμάτων, που κρέμονται ανάμεσα στα φοινικόδεντρα.
Πιο πρόσφατα, αρκετά από τα μεγάλα γυάλινα παράθυρα του Φυτωρίου ράγισαν, άλλα έσπασαν κατά τη διάρκεια απόπειρας διάρρηξης, ενώ κάποια είναι αρκετά ασταθή λόγω της παρόδου του χρόνου. Η φθορά αυτή καθιστά το κτίριο μη ασφαλές προς χρήση, αφήνοντας το νομικό καθεστώς του χώρου – και κατά συνέπεια το δικαίωμα πρόσβασης, χρήσης και παραχώρησής του από το Σωματείο – σε μια ιδιότυπη εκκρεμότητα.
Η πρόταση της Κώστα στο Φεστιβάλ ABR βασιζόταν στην εξέλιξη της σειράς Head & Hand — αυτήν τη φορά με επίκεντρο τα ασταθές παραθύρα του Φυτωρίου. Από το 2023 είναι επίκεντρο συζήτησης της αρμόδιας Ομάδας Αποκατάστασης του Φυτωρίου. Παρόλο που η αρμόδια ομάδα επικοινώνησε με τον Δήμο Λευκωσίας και τους αρμόδιους αρχιτέκτονες και εργολάβους του, δεν προχώρησαν οι μελετές τους σε επιδιορθώσεις.
Παράλληλα, το Φυτώριο έλαβε ειδοποίηση ότι εντός του 2024 θα ξεκινούσε η ανάπλαση του Δημόσιου Κήπου Λευκωσίας, στο πλαίσιο της Στρατηγικής Ολοκληρωμένης Χωρικής Ανάπτυξης (2021 – 2027) – οι οποίες ακόμη δεν έχουν ξεκινήσει. Η παύση λειτουργίας του χώρου, λοιπόν, δεν οφείλεται σε έλλειψη ενδιαφέροντος εκ μέρους του φυτωριου, αλλά σε μια ζώνη διοικητικής ασάφειας που καθιστά αδύνατο κάθε σχεδιασμό για το μέλλον. Καθώς, εντελώς απρόσμενα, λίγες μόλις ημέρες πριν την έκθεση, στις 4 Ιουνίου απαγορεύτηκε στο Σωματείο κάθε πρόσβαση στον χώρο του Φυτωρίου.
Με αφορμή την εστίαση της προσοχής της στα γυάλινα παράθυρα του Φυτωρίου, η Κώστα ανέτρεξε στη συλλογή της από θραύσματα γυαλιού, τα οποία συνέλεγε εδώ και καιρό από το έδαφος του Δημοτικού Κήπου και τις όχθες του Ποταμού Πεδιαίου που τον περιβάλλουν. Τα θραύσματα αυτά είχαν συγκεντρωθεί με την πρόθεση να ανακυκλωθούν και να επανενταχθούν μελλοντικά στην εικαστική της πρακτική. Μόνο όταν ξεκίνησε η διαδικασία ανακύκλωσης συνειδητοποίησε η εικαστικός τις στρεβλώσεις που συνοδεύουν τη ρητορική της βιωσιμότητας γύρω από αυτή τη διαδικασία. Δεδομένου ότι δεν υπάρχουν εγκαταστάσεις ανακύκλωσης γυαλιού στην Κύπρο, τα υλικά πρέπει να μεταφέρονται στην Τουρκία μέσω Αιγύπτου.
Τα γυάλινα θραύσματα επιστρέφουν τελικά στο έδαφος — αυτή τη φορά ακέραια — και βρίσκουν θέση στον κήπο των κάκτων. Οι γυάλινες επιφάνειες, παραπέμπουν σε υδάτινα σώματα, αντανακλούν, διαθλούν, παραμορφώνουν και απορροφούν το φως. Ανοίκειες χρωματικές ραβδώσεις και αδιαφάνειες εμφανίζονται ως διαρροές ή εκχύσεις τοξικών ουσιών, ενώ οι διαφανείς επιφάνειες προκαλούν μια δίψα στο στόμα. Οι υδάτινες αυτές «λίμνες» δέχτηκαν τη φροντίδα που τα παράθυρα του Φυτωρίου δεν έλαβαν ποτέ. Εμείς —η εικαστικός κι εγώ— ως εργαζόμενες στον χώρο του πολιτισμού και ως μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου του φυτωριου, αναγνωρίζουμε πως οι έννοιες της διαφάνειας και των διαβαθμίσεων αδιαφάνειας που ανασύρει το έργο αυτό, περιλαμβάνουν αλλά και υπερβαίνουν την ψευδαίσθηση της υγρής ύλης, τα υδάτινα κυκλώματα, τις περιόδους ξηρασίας και πλημμύρας. Μας οδηγούν τελικά στη συζήτηση για το πώς μοιάζουν και πώς βιώνονται υγιή δημοκρατικά πλαίσια.
Ιστορία ΙΙ
Σε διάλογο με τα θραύσματα γυαλιού, ακόμα ένα είδος αρχείου — εξίσου ενσωματωμένο στον ιστό του σωματείου “φυτωριο” και του χώρου—αναδύεται με έμφαση ανάμεσα στους φοίνικες: επιστολές και email. Η αλυσίδα από κουρτίνες που έχει τοποθετηθεί πίσω από το Φυτώριο, υψώνεται στα πέντε μέτρα — μια χειρονομία παράλογη, και όμως θα έλεγα, απολύτως εύστοχη για να αποδοθεί ο διανοητικός χώρος και η ενέργεια που απαιτεί η τεκμηρίωση, η διαπραγμάτευση και η αιτιολόγηση μέσω επιστολών, μηνυμάτων και ηλεκτρονικής επικοινωνίας στον χώρο του ακτιβισμού που αφορά τον πολιτισμό.
Οι πρόσφατες εξελίξεις — ή μάλλον οι υπανάπτυξη — σε σχέση με το καθεστώς και τα δικαιώματα των εργαζομένων στον πολιτισμό αφήνουν τα ενεργά μέλη του χώρου με μία μόνο επιλογή: να εξοικειωθούν με το λεκτικό και τους τρόπους επικοινωνίας κρατικών θεσμών. Η σύνταξη επίσημων επιστολών αποτελεί καθιερωμένη πρακτική του συνδέσμου. Άλλωστε, σκοπός μας είναι να υπερασπιστούμε τα δικαιώματα και την ευημερία των καλλιτεχνών και να συμβάλουμε στις προσπάθειες βελτίωσης των κρατικών μηχανισμών και νομοθεσιών που επηρεάζουν άμεσα τη ζωή μας, τα μέσα του βιοπορισμού μας και την ίδια μας τη δυνατότητα να δημιουργούμε.
Αναμφίβολα, πρόκειται άλλωστε και για απαραίτητο εργαλείο καλλιτεχνικής παραγωγής, αφού πλέον σχεδόν τα πάντα περιστρέφονται γύρω από την διαδικτυακή επικοινωνία. Κι όμως, οφείλω να αναγνωρίσω ότι τόσο εγώ όσο και πολλοί άλλοι καταλήγουμε όλο και πιο συχνά να γράφουμε επιστολές και μηνύματα εις βάρος της ουσιαστικής καλλιτεχνικής μας εργασίας. Σημαντικός χρόνος καταναλώνεται μέσα σε γραφειοκρατικούς λαβυρίνθους. Τόσος, που θα υποστήριζα — έστω και μισοαστεία — ότι η άσκηση του να είσαι και να ακούγεσαι διπλωματικός αποτελεί πια μια μορφή καλλιτεχνικής πρακτικής από μόνη της, προκειμένου να συνεχίσεις εσύ, ο σύνδεσμός σου, η συλλογικότητά σου, η πρωτοβουλία σου, ο οργανισμός σου να δημιουργεί και να υφίσταται. Η εγκατάσταση περιλαμβάνει ανώνυμα αποσπάσματα επικοινωνίας με δημαρχεία, χορηγούς και οργανισμούς, με εξαίρεση όσα σχετίζονται άμεσα με τα έργα της Κώστα.
* «Άνευ βλάβης» σημαίνει ότι μια ενέργεια, αλλαγή ή απόφαση δεν επιφέρει ζημιά ή αρνητική συνέπεια σε κάποιον εμπλεκόμενο..
Ευχαριστούμε θερμά: το προσωπικό και τους βοηθούς του Φεστιβάλ ABR, τα μέλη και το ΔΣ του φυτωριου, τον Έντισον και την Άρτεμις Θεοδώρου.
Μετάφραση: Άννα Μαρία Κατωμονιάτη